18 февраля 2021 г.
Трак тăрăхĕнчи Çĕньял Шетмĕ ялĕнче çуралса ÿснĕ Никита Константинович Чернышев-Шетмĕне паян пĕлмесен те пултараççĕ. Музыка искусствинче паллă йĕр хăварнă композиторăн ячĕ Шетмĕпе Çавал хутлăхĕнче анлăн сарăлманнин сăлтавне вăл кун-çулне Йĕпреç поселокĕпе çыхăнтарнинче шырамалла пулĕ.
Никита Константинович Тăван çĕршывăн Аслă вăрçи хыççăн Иккĕмĕш колхоз театрĕпе пĕрле вăрманти поселока килнĕ те çавăнтах юлнă. Шупашкарти музыка техникумĕнчен питĕ лайăх паллăсемпе вĕренсе тухнă çамрăка коллективра ăшшăн йышăннă. Вăл театр валли суйласа илнĕ пьесăсем тăрăх хатĕрленĕ спектакльсене юрă-кĕвĕпе илемлетнĕ хушăрах Василий Фролов режиссер шанса панă рольсене калăплама та хутшăннă.
Колхоз театрĕ çав çулсенче Йĕпреç, Патăрьел, Каçал, Кĕçĕн Елчĕк, Шăнкăртам, Çĕмĕрле районĕсенчи куракансем патне тухса çÿренĕ. Питех те шел, тĕрлĕ сăлтава пула вăл 1949 çул вĕçĕнче хупăннă. Ăста та пултаруллă артистсен пысăк ушкăнĕ, çак шутра каярахпа Чăваш Республикин тава тивĕçлĕ артисчĕ пулса тăнă Вера Голубева, Клавдия Степанова, Василий Михайловпа Михаил Уфимцев республикăн тĕп хулине куçса кайнă. Никита Чернышев-Шетмĕпе театрăн тĕп ÿнерçин тивĕçне пурнăçланă Аркадий Самарин вара Йĕпреçрех юлнă. Ара, вĕсем пурнăç çулĕпе алла-аллăн тытăнса утма суйланă мăшăрĕсене те çакăнтанах тупнă-çке.
Никита Константиновичăн малашнехи кун-çулĕ Йĕпреçри Черноречка микрорайонĕнчи сакăр çул вĕренмелли шкулта иртнĕ, вăл ачасене музыкăн асамлă тĕнчине «илсе çÿренĕ». Педагогăн канăçсăр ĕçне чыслăн туса пынă хушăра композитор вырăнти тата Шупашкарти поэтсен сăввисем тăрăх юрăсем кĕвĕленĕ. Вăл сахалтан та 300 ытла юрра «çунат» панă. Ку енĕпе ăна Илья Романович Степановпа çеç танлаштарма пулать. Сăмах май, 1956 çулта кун çути курнă «Мирлĕ пурнăçшăн» кĕнекене кĕртнĕ юрăсем Никита Чернышев-Шетмĕ пултарулăхне туллин кăтартаççĕ. Вĕсене Филипп Лукин, Герман Лебедев, Григорий Хирбю, Аристарх Орлов-Шуçăм пысăк хак панă.
Манăн Никита Чернышев-Шетмĕ Василий Волгин кĕвĕленĕ пĕр серенадăна «çунат» пани çинчен каласа кăтартас килет. Кам-ха вăл Василий Волгин? Çамрăк сăвăç пурнăçран ытла та ир уйрăлнă. Вăл вун çичĕ çул кăна пурăннă. 1956 çулта Шупашкарта унăн «Çамрăк ĕмĕт» сăвă кĕнеки тухнă. Василий Волгин анлă тавра курăмлă çын пулнă. Музыка вăрттăнлăхĕсене ятарласа алла илмен пулсан та сăвăç юрăсем те кĕвĕленĕ. Вĕсенчен уйрăмах палли — «Серенада». Ку юррăн вара хăйне май историйĕ пур. Малалла Никита Константиновичăн аса илĕвĕпе усă курăпăр: «Василий Волгинăн ашшĕпе, Йĕпреç районĕнчи «Çĕнтерÿшĕн» хаçатра нумай çул ĕçлесе тивĕçлĕ канăва тухнă Василий Андреев-Хурамалпа, эпĕ питĕ туслăччĕ. Пĕррехинче вăл мана ывăлĕ çырнă пĕр юрăпа паллашма сĕнчĕ. Ăна вырăсла çырнăччĕ. Сăвви аван, килĕшÿллĕччĕ, анчах нота çырулăхĕ тивĕçлĕ шайра марччĕ. Лайăх юрра кун памаллах. Редакци çумĕнчи литпĕрлешÿ пайташĕсене ăна чăвашла куçарма ыйтрăм. Вĕсем çийĕнчех пурнăçларĕç çакна. Темиçе кунран «Серенада» Чăваш радион музыка кăларăмĕнче янраса та кайрĕ. Çавăншăн музыка передачисен аслă редакторне Иван Константинов-Ахрата тав тума та аса илмен эпĕ…»
Никита Чернышев-Шетмĕ пулăшнипе пÿкле шăпаллă сăвăç кĕвĕленĕ юрă чăваш юррисен кушелĕнче паянчченех упранать. Вăл эфира «Ак каллех кĕркунне» ятпа тухать. Çамрăксем хапăл туса йышăнаççĕ ăна. Юратăвăн чи çутă та çепĕç туйăмĕсене упрама чĕнекен юрă вăл. Акă вăл:
Кĕркунне сăнĕсем
Илĕртеç таврара,
Вăрман ылтăн тумне пĕркенет.
Лăпкă-лăпкă садри
Шăнкăр-шăнкăр шывра
Кĕленче пек тÿпе чÿхенет.
Асăмрах-çке, савни
Иртнĕ çул та çаплах
Ешеретчĕ калча хирсенче.
Ун чухне эп пĕрремĕш
Хутчен санпала
Тĕл пулаттăм вăрман хĕрринче.
Хĕл килет, хĕл каять,
Çуркунне те иртет,
Сарă çулçă каллех вăрманта.
Юрату вучĕпе
Çуннă чунăм кĕтет
Килессе эс, савни, ман пата.
Кĕр илемĕ паян
Йăпатмасть чĕрене,
Ылтăн тумлă вăрман илĕртмест.
Ах, ытла та салху
Пĕр-пĕччен çÿреме.
Тусăм кил! Сансăр тунсăх иртмест…
Çурта пек тÿрĕ хырсем хураллакан Йĕпреç масарĕнче хăйĕн ĕмĕрхи канăçне тупнă композитор çуралнăранпа кăçалхи ака уйăхĕн 30-мĕшĕнче 110 çул çитет. Юбилее тĕплĕн хатĕрленсе паллă тăвасшăн Йĕпреçсем. Ку вăхăт тĕлне вырăнти халăх театрĕ /режиссерĕ Наталия Романова/ Н.Чернышев-Шетмĕ Иккĕмĕш колхоз театрĕ «Çĕмĕрт çеçки çурăлсан…» тата «Телейлĕ çуркунне» пьесăсем тăрăх лартнă спектакльсене «чĕртсе тăратасшăн. Йĕпреçре халь пирĕн ентешĕн йĕрĕпе çыхăнни мĕн пур-ши? Нимĕн те юлман темелле. Композитор пурăннă çурт вырăнĕнче те çĕнĕ кермен çĕкленсе ларнă. Никита Константиновичăн мăшăрĕ, Чăваш патшалăх филармонийĕнче юрланă Феодосия Чугунова та тахçанах ĕнтĕ савнă упăшки çумĕнче ĕмĕрхи ыйхăпа çывăрать. Мускавра пурăнакан Юрий ывăлĕ хушăран-хушă килкелесе каять-ха Йĕпреçе, вăл ашшĕн тăван ялне çитме те вăхăт тупать…
Геннадий Кузнецов.